කට්ටකුමංජල් යනු ශාඛ විශේෂයක නිර්යාසයන්ගෙන් ලබා ගන්නා ද්රව්යයකි. මුලින්ම ඉන්දියාවෙන් ගෙන්වන ලද මෙම කට්ටකුමංජල් නිර්යාසයට සමාන ගති ලක්ෂණ ඇති බවට හඳුනාගත්, නිර්යාස ලැබෙන ශාඛද කට්ටකුමංජල් හෙවත් කුන්දුරුක්කන් නාමයෙන් ද හැඳින්වීමට ඇතමුන් පුරුදුව ඇත. එම ශාඛයන්හි උද්භිද නාම පහත දැක්වේ.
මෙය ශාක වර්ගී කරණයේ ලතා ගනයට අයත්ය. ශාකයක් ආශ්රිතවම මෙය වැඩේ. ආශ්රිත ශාකය පුරා පැතිරී යන අතර, මෙම ලතාව කඳ සිහින් නාලාකාර බුව සහිතය. ලා කොළ පාටින් යුක්තය. අතු පිහිටා ඇත්තේ එකිනෙක අඟල් 4 සිට 5 දක්වා දුරිනි. අතු මුලින් කුඩා ගැටිත්තක් ඇත. අතු කිනිති එකිනෙක සමාන්තරව පිහිටයි. පත්ර පිහිටා ඇත්තේ සම්මුඛවය. ලා කොළ පාටින් යුක්තය. පත්ර අඩාකාර හැඩයක් ගනී.
කජු ගසේ පොත්ත කැම්බූ වතුර මල බුරුල් කර යෑමේදී, උපදංශයේ ඇතිවන සන්ධිගත ඉදිමුමට හා දියවැඩියාවට යන රෝගයන්හිදී උපයෝගී කර ගනී. තවද, මෙම පොතු තැම්බූ වතුර රුධිරගත සීනි මට්ටම පහළ යෑම පාලනය කිරීමට ද උදව් වේ.
ආයුර්වේද පොත් පත්වල දක්වා ඇති අන්දමට කංකුන් වල ඇති විශේෂ ගුණ දෙකකි. එනම්, දුග්ධ වර්ධක හෙවත් ක්ෂීර වර්ධක ගුණය සහ ශුක්ර වර්ධක ගුණයයි. ක්ෂීර වර්ධකය මෙන්ම ස්තන්ය පිරිසිදු කිරීමේ ගුණයක් ද එහි පවතින බව පෙනේ.
අප රටේ මාර්ග අලංකාරය පිණිස සහ ගෙමිදුල අලංකාරය පිණිස වචනු ලබන ඕවිල ගස (Weeping villow) හෙවත් වැලපෙන විලෝ ගස වශයෙන් හැඳින් වීමට පුරුදුව සිටිත්. බෙහෙතට තබා වෙනයම් කරුණක් උදෙසා හෝ ඕවිල ගසින් ප්රයෝජන ලබන බවක් ප්රකට නැත. උද්භිද විද්යානුකූලව Annonaceae කුලයට අයත් Polyalthia longifolia (Thw) නාමයෙන් මෙම ගස හැඳින් වේ.
ඕලු ඉන්දියාව, ලංකාව ආදී රටවල වැව් පොකුණු ආදී ජලාශ්රිත ප්රදේශ වල වැවෙන අලංකාර ජලජ පැළෑටියකි. ඕලු යන්න කූවලය ශබ්දයෙන් බිඳී ආවකැයි. සමහරුන්ගේ මතය වන අතර එය ශාලුක ශබ්දයෙන් බිඳී ආවකැයි, තවත් සමහරකුගේ මතය වේ. ශාලුක ශබ්දයෙන් පස් පියුමෙහි ද අලය හඳුන්වනු ලැබේ. කූවලය යනුවෙන් උපුල් හඳුන්වනු ලබයි.
ඖෂධ වශයෙන් බෙහෙවින් ගැනෙනුයේ රතු ඔළිඳ හා එළ ඔළිඳයි. කළු ඔළිඳ මුල් වැල්මී යැයි වැරදි ලෙස ඇතමුන් භාවිත කරයි. කළු ඔළිඳ මුල ද තරමක් මිහිරි රසයෙන් යුක්තයි. වැල්මී වැලක් නොවේ. වැල්මී පත්ර කිනිත්ත බිලිං පත්ර කිනිත්තක හැඩයට සෑහෙන තරම් සමාන කමක් තිබේ. ඔළිඳ පත්ර කිනිත්ත ඊට වෙනස්ය.
මෙම ගසේ පොත්ත සිනිඳුය. කඳ තදයි. අතු කෙළවර පත්ර 3 බැගින් රවුමට පිහිටයි. පත්රයක් සෙ. මී. 7 – 13 ක් පමණ දිග වේ. සෙ.මී. 2.5 පමණ පළලයි. පත්ර දෙකෙලවර ගින්ය. පුෂ්ප ලඟින් පිහිටයි. ක්රමවත් භාවයක් නැත. මුලින් අත්ත කෙළවර එක් මලක් පිපේ. ද්විලිංගිකයි.
මේරූ ගෙඩි ත්රිදෝෂ සමනයි. උෂ්ණ ගුණයෙන් යුක්ත නිසා කළු වාතශමනය කරයි. මධුර රස නිසා පිත් ශමනය කරයි. මෝරන ලද ගෙඩිවල කටුක භාවය නිසා තුන්දොස් කෝප කරයි. දීපන පාවන ග්රාහි ගුණයන්ගෙන් යුක්තය. සෙම නසන නිසා කැස්ස ඇදුම ස්වර හෙද වැනි පීඩා වලට ගුණ දායකය.
ඇලෙන සුළු මැලියමක් ප්රධාන කොට ඇත. ස්ඵටිකමය. ක්ෂාරයක් ද ඉටි, දුම්මල, ක්ලොරපිල්, කසට ද්රව්ය සහ සෙවලෙන් යුක්තය. ශර්කරා, කැල්සියම්, ඔක්සලේට්, ගැලික්, ඇසිඩ්, හා ක්වර්සෙට්න් (quercetin) නම් පදාර්ථය ද අඩංගු ය.
